»DECENTRALIZOWANA EUTANAZJA«
Dziewięciu pacjentów, którzy w pewnym momencie swojego życia zostali przyjęci do placówki w Lüneburgu, zostało przeniesionych do ośrodka zagłady w Hadamar w latach 1942 i 1943. Wśród nich były trzy osoby urodzone w Lüneburgu: Wilhelmine Dankert, Martin Bey i Heinz Eckhardt. Tylko Wilhelmine Dankert przeżyła. Pozostali zmarli z głodu lub zostali zamordowani za pomocą leków.

W przypadku aktu zgonu Otto Genzera urząd stanu cywilnego w Hadamar wykorzystał tylną stronę formularza, który pierwotnie był przeznaczony do oceny osób chorych na podstawie cech biologicznych związanych z rasą.
Archiwum Pamięci Hadamar. 12 K n. 3478.

Akt zgonu Wilhelma Leuchtmanna został sporządzony na wyrwanej stronie z księgi rachunkowej.
List do Karla Petersohna z dnia 2 kwietnia 1943 r.
Archiwum Pamięci Hadamar. 12 K nr 1760.
Po pierwszej wojnie światowej wielu żołnierzy powróciło do domów z zespołem stresu pourazowego, w tym Wilhelm Leuchtmann (1886–1943) z Bremy. W 1919 roku został przyjęty do szpitala psychiatrycznego w Lüneburgu, a następnie przeniesiony do Wunstorfu. Stamtąd na początku 1943 roku wraz z Otto Genzerem (1876–1943), pacjentem ze szpitala w Lüneburgu, został przewieziony do Hadamar. Otto Genzer został zamordowany pięć dni po przybyciu, a Wilhelm Leuchtmann cztery tygodnie później.
8 września 1943 r. 298 pacjentów z zakładu i domu opieki w Lüneburgu zostało przeniesionych do ośrodka zagłady w Pfafferode (Mühlhausen). Około 250 z nich zostało zamordowanych. Odpowiada to śmiertelności wynoszącej ponad 80 procent. Jest wysoce prawdopodobne, że pacjenci zostali zamordowani w Pfafferode za pomocą leków i głodu.

Pocztówka przedstawiająca szpital państwowy Pfafferode w Mühlhausen, budynek administracyjny, około 1912 roku.
ArEGL 99.
ANNA GOLLA (1918 – 1944)

Dowód osobisty Anny Gollas z Rzeszy Niemieckiej, 20 marca 1942 r.
Własność prywatna Angeliki Beltz.

List od Christine Golla do Anny Golla, 1 września 1944 r. Anna Golla zmarła 11 października 1944 r. z powodu niedożywienia.
Kopia będąca prywatną własnością Angeliki Beltz.
»[…] My, rodzice Anny Golli, chcielibyśmy prosić o informacje na temat stanu zdrowia naszej córki, ponieważ w podeszłym wieku martwimy się […] ponieważ wciąż mamy nadzieję, że wyzdrowieje i ponieważ pragniemy ją ponownie zobaczyć«.
Pięć dni po przyjęciu jego matki Kathariny do zakładu, Karl Mählmann został przeniesiony do Pfafferode 8 września 1943 roku. Przekreślony wpis wyraźnie wskazuje, że dwa lata wcześniej powinien był zostać przeniesiony do ośrodka zagłady Pirna-Sonnenstein.


Fragment dokumentacji medycznej Karla Mählmanna.
NLA Hanower Dolna Saksonia 330 Lüneburg Acc. 2004/134 n. 01334.



Gertrud, Herbert i Gerhard Glass, 1938.
NLA Hanower Hann. 138 Lüneburg Acc. 102/88 n. 1560,
NLA Hanower Hann. 138 Lüneburg Acc. 103/88 n. 441,
NLA Hanower Hann. 138 Lüneburg Acc. 102/88 n. 1630.
GERTRUD (1916–1945), HERBERT (1919–1945) I GERHARD GLASS (1921–1944)
ANASTASIA IWANOWA (1890 – 1944)

Fragment opisu Anastasii Ivanovej.
NLA Hanower Hann. 155 Lüneburg Acc. 2004/085 n. 00879.
EKATHARINA TARANOWA (1926 – 1944)

Fragment charakterystyki Ekateriny Taranovej.
NLA Hanower Dolna Saksonia 330 Lüneburg Acc. 2004/134 n. 02480.
Dla wielu osób przeniesienie do »szpitala alternatywnego« w Lüneburgu nie oznaczało ratunku. Ponad jedna trzecia pacjentów nie przeżyła pobytu w tym miejscu. 8 września 1943 r. 35 pacjentów zostało przeniesionych do ośrodka zagłady w Pfafferode. Dwudziestu pięciu z nich zostało tam zamordowanych. Tylko 207 z około 475 pacjentów z Hamburga-Langenhorn powróciło do szpitala. Wielu z tych, którzy powrócili, zostało wkrótce potem zamordowanych w ośrodku zagłady w Meseritz-Obrawalde.

Pocztówka przedstawiająca instytucję Langenhorn (Hamburg), 1901 r.
ArEGL 99.

Pocztówka z zakładu opiekuńczego i domu spokojnej starości w Langenhagen (Hanower), 20 stycznia 1939 r.
ArEGL 99.

Oddział męski w zakładzie i domu opieki w Wunstorfie, około 1945 roku.
Własność prywatna Heinera Wittrocka.

Fragment dokumentacji medycznej Rudolfa Fahrenholza.
NLA Hanower Hann. 155 Lüneburg Acc. 2004/085 n. 01802.
Rudolf Fahrenholz (1920–1944) z Ottersbergu (Verden) został po raz pierwszy przyjęty do szpitala psychiatrycznego w Lüneburgu w wieku 16 lat. Po zwolnieniu został poddany przymusowej sterylizacji. Kiedy ponownie przeżył kryzys, został przyjęty po raz drugi i przez pięć miesięcy torturowany za pomocą terapii szokowej insuliną. 8 września 1943 r. został przeniesiony do ośrodka zagłady w Pfafferode, gdzie 3 lutego 1944 r. zginął śmiercią gwałtowną.

Martha Ossmer na kolanach ojca, około 1928 roku. To jedyne zdjęcie, na którym się znajduje.
Własność prywatna Christel Banik.
W wyniku alianckiej wojny powietrznej, w okresie od stycznia 1944 r. do marca 1945 r. co najmniej 121 pacjentów z Bremy zostało przeniesionych do Lüneburga w ramach transportów zbiorowych. Połowa z nich nie przeżyła pobytu w placówce i domu opieki w Lüneburgu. Jedną z nich była dwudziestoletnia Martha Ossmer. Podczas tymczasowego pobytu w klinice w Bremie, gdzie jej matka dochodziła do siebie po bombardowaniu, została przeniesiona do Lüneburga wbrew woli rodziców i zamordowana.
MARTHA OSSMER (1924 – 1945)

Martha Ossmer w wieku czterech lat na kolanach swojego ojca Christiana, 1928 r.

Bertha i Christian Ossmer, Boże Narodzenie 1933 r.

Siostry Marthy, Käthe i Elfriede Ossmer, Boże Narodzenie 1933 r.
Własność prywatna Christel Banik.
Po 33 wcześniejszych wyrokach skazujących Willi Demmer został wysłany do więzienia w Wolfenbüttel w 1940 roku. Stamtąd, na własną prośbę, został przeniesiony do szpitala psychiatrycznego w Lüneburgu w celu zastosowania środka zabezpieczającego. Po przedterminowym zwolnieniu do obozu koncentracyjnego Neuengamme, w listopadzie 1944 roku awansował na stanowisko »Kapo« (strażnika) w obozie satelickim Husum-Schwesing. Później został za to postawiony przed sądem wojskowym.

Portret z dokumentacji medycznej Williego Demmera, sanatorium Langenhorn, około 1941 r.
Archiwum Państwowe w Hamburgu 352-8/7 Szpital Państwowy Langenhorn n. 30590.


List Mariechen Salau do Williego Demmera z dnia 25 marca 1944 r.
NLA Hanower Dolna Saksonia 330 Lüneburg Acc. 2004/134 n. 03095.