KTO WZIĄŁ UDZIAŁ?

Wielu z nich było zaangażowanych w prześladowanie i mordowanie chorych i niepełnosprawnych. Byli wśród nich sędziowie, lekarze, pracownicy administracyjni, osoby, które donosiły na innych, a nawet członkowie rodzin.

Jest to czarno-białe zdjęcie okazałej, neoklasycystycznej willi przy Tiergartenstraße 4 w Berlinie. Jest to ujęcie z ogrodu na tylnej fasadzie dwupiętrowego budynku. Budynek jest podpiwniczony. Schody prowadzą na taras domu. Widocznych jest sześć dużych, wieloszybowych okien i ozdobne balustrady na dachu.

»Centralne Centrum Serwisowe« (»Zentrale«) w willi przy Tiergartenstraße 4, około 1935 roku.

Landesarchiv Berlin, F Rep. 290 (01) nr. 0152461 | Fotograf Walter Köster.

W Berlinie utworzono biuro (»Biuro centralne« lub »Reichsarbeitsgemeinschaft Heil- und Pflegeanstalten«), które zajmowało się mordowaniem chorych. Jego siedziba mieściła się przy Tiergartenstraße 4, gdzie przyjmowano wszystkie formularze rejestracyjne i przekazywano je 40 ekspertom. Wyłącznie na podstawie tych dokumentów decydowali oni, czy dana osoba powinna zostać zamordowana gazem, czy nie. Jeśli tak, stawiali na arkuszu czerwony znak plus, jeśli nie, niebieski znak minus.

Głównymi ekspertami byli Werner Heyde, Paul Nitsche i Herbert Linden. W wyniku ich decyzji zamordowano łącznie około 100 000 osób. Gazowe mordowanie chorych nazwano »Akcją T4« od adresu »kwatery głównej«. Mord gazowy więźniów obozów koncentracyjnych w trzech ośrodkach zagłady nazwano »Special Treatment 14f13«.

Jest to czarno-białe zdjęcie autorstwa Paula Nitsche. Zdjęcie ma brązowy filtr. Paul Nitsche ma na sobie biały kitel lekarski, a pod nim wełniany garnitur w drobną kratkę z kamizelką, białą koszulą i ciemną muszką w białe kropki. Jest ogolony i ma tylko kilka bardzo krótkich włosów na głowie. Spogląda z obrazu w dal.

Paul Nitsche, około 1930 roku.

Saksońskie Archiwum Państwowe, 13859 Kancelaria Państwowa, 6081.

»To wspaniałe, gdy możemy pozbyć się balastu w instytucjach i przeprowadzić prawdziwą terapię.«

Paul Nitsche zacytował Georga Andreae, 8 sierpnia 1961 r.

To czarno-białe zdjęcie Hansa Hefelmanna. Siedzi on w swobodnej pozycji na ławce, opierając łokcie na udach. Ma na sobie jasny garnitur i wzorzysty krawat. Nogi ma szeroko rozstawione, a na nogach błyszczące skórzane buty. Spogląda w stronę aparatu zrelaksowanym wzrokiem.

Hans Hefelmann, około 1954 roku.

Od: Andreas Kinast: „Dziecko nie jest w stanie się wyprostować“. „Eutanazja“ na oddziale pediatrycznym Waldniel 1941-1943, Kolonia/Weimar/Wiedeń 2014, s. 52.

W maju 1939 r. zaplanowano »Krajowy komitet ds. rejestracji naukowej poważnych chorób dziedzicznych i wrodzonych« (»Komitet Imperialny«) w celu wdrożenia »Eutanazji dzieci«. Była to organizacja przykrywka. W skład grupy planistycznej wchodzili Karl Brandt, Philipp Bouhler i Werner Catel. Byli oni już wcześniej zaangażowani w zabójstwo dziecka Gerharda Kretschmara. Do organizacji należeli również Herbert Linden, Hans Hefelmann i trzech lekarzy konsultantów (Hellmuth Unger, Hans Heinze i Ernst Wentzler).

Hans Heinze, Werner Catel i Ernst Wentzler zgodzili się być ekspertami w »Komitecie Rzeszy«. Oceniali oni dzieci i młodzież w celu ustalenia, czy kwalifikują się one do »eutanazji pediatrycznej«. Ich decyzje skutkowały przymusową hospitalizacją na »specjalnych oddziałach dziecięcych« i zabójstwami, w zależności od rzekomo stwierdzonej »niezdolności edukacyjnej i rozwojowej«. »Komitet Rzeszy« podlegał Kancelarii Führera.

To pożółkłe zdjęcie przedstawia średnio wieku Ernsta Wentzlera podczas badania fizykalnego dziecka. Dziecko siedzi nago na podwyższonym łóżku, twarzą do aparatu. Stopy dziecka wydają się być skierowane do wewnątrz. Ernst Wentzler kuca z boku dziecka. Jedną ręką trzyma kolano dziecka, drugą porusza jego stopą. Ernst Wentzler ma na sobie biały fartuch lekarski i stetoskop na szyi. Jest lekko pochylony w kierunku stóp dziecka. Dziecko płacze.

Ernst Wentzler, po 1945 r.

Kopie ArEGL. | Muzeum II Wojny Światowej w Nowym Orleanie.

Dziedziczne sądy zdrowia zostały ustanowione w 1934 roku. Dziedziczny Sąd Zdrowia w Lüneburgu orzekł o sterylizacji w co najmniej 2300 przypadkach. Ponad 800 młodych ludzi, kobiet i mężczyzn zostało przymusowo wysterylizowanych decyzją sądu w Lüneburgu. Odsetek ten wynosił 2,5% i był znacznie wyższy od średniej krajowej (0,5-1,0%). Wyższy Dziedziczny Sąd Zdrowia w Celle, jako sąd wyższej instancji, orzekł na korzyść postępowania w Lüneburgu w 180 przypadkach.

Jest to czarno-białe zdjęcie lotnicze. Zdjęcie przedstawia ulicę Bardowicker Straße na rogu Lüner Straße w Lüneburgu. Widać na nim dobudówkę do budynku sądu. Jest to wydłużony trzykondygnacyjny budynek ze spiczastym dwuspadowym dachem. Dach ma sześć lukarn z oknami żaluzjowymi, z których jedno jest otwarte. Jest więcej otwartych okien, świeci słońce. Para idzie przed budynkiem w kierunku rynku. Mężczyzna ma na sobie kapelusz, a kobieta w sukience z krótkim rękawem pcha przed sobą biały wózek. Za nimi w nieco większej odległości idzie inny mężczyzna w ciemnym garniturze. Na rogu Lüner Straße przed sklepem spożywczym stoi kobieta z rowerem w otoczeniu dzieci. Kobieta w ciemnej sukience przechodzi przez ulicę.

Sąd rejonowy i lokalny w Lüneburgu oraz siedziba urzędu zdrowia w Lüneburgu, 1943/1944.

StadtALg BS-45027.

Każdy proces był prowadzony przez trzech sędziów. Byli to sędzia okręgowy (Stölting, Börner, Jahn, Severin lub van Leesen), lekarz prowadzący prywatną praktykę (Dressler, Vosgerau, Bergmann lub Cropp) oraz lekarz urzędnik (Bräuner, Rohlfing lub Sander). Ekspert i sędzia nie mogli być tą samą osobą. Decyzje podejmowano w sądzie lub w więzieniu. Stosowano się do zaleceń władz sanitarnych. Ponieważ ten ostatni przeniósł się do przybudówki, w której już w 1943 r. mieścił się dziedziczny sąd zdrowia, odległości były niewielkie.

HANS ROHLFING (1890 – 1977)

Hans Rohlfing z Rohrbach (Heidelberg) studiował medycynę w Berlinie od 1908 roku. Egzamin lekarski zdał na początku sierpnia 1914 r. i został lekarzem wojskowym. W latach 1918-1920 był internowany w Antwerpii i był lekarzem wojskowym. W 1919 r. ożenił się z Annette von Medow. Nie mieli dzieci. W 1920 r. Rohlfing został oficerem medycznym w Darmstadt, a w 1921 r. lekarzem okręgowym w Uelzen. Od 1928 r. był szefem urzędu zdrowia w Uelzen, przez krótki czas pracował w Lüchow, a w 1930 r. został szefem urzędu zdrowia w Lüneburgu.

Jest to strona papieru z gęstym tekstem napisanym na maszynie. Po lewej stronie pozostawiono szeroki margines, tekst sięga prawego brzegu strony. Czerwonym długopisem podkreślono, że lekarze zatrudnieni na stanowiskach urzędniczych znajdują się w centrum działań związanych z biologią dziedziczną, podkreślono również słowo „współpracownicy”. Widoczne są ślady rdzy po spinaczach biurowych.

Tekst wykładu [fragment] na kursie dotyczącym wdrożenia »Ustawy o zapobieganiu dziedzicznie choremu potomstwu« od 1 do 15 czerwca 1934 r.

NLA Hannover Hann. 138 Lüneburg Acc. 101/88, nr. 275.

Jego głównym zadaniem była dziedziczna rejestracja biologiczna i ocena osób »Dziedzicznie chorych«. W 1938 roku Hans Rohlfing zgłosił do Urzędu Zdrowia Publicznego, że 80% wszystkich »Dziedzicznie chorych i dziedzicznie chorych rodzin« zostało przez niego zarejestrowanych. Rohlfing decydował o przydatności do małżeństwa i zasiłku rodzinnego, określał tak zwaną »Przynależność rasową« więźniów w imieniu Gestapo oraz szkolił pracowników opieki społecznej i pielęgniarki środowiskowe w zakresie stosowania przepisów rasowych.

»Państwo narodowosocjalistyczne było jednym z pierwszych państw europejskich, które zebrało energię […], aby poprzez ustawodawstwo położyć podwaliny pod powstrzymanie zbliżającej się degeneracji spowodowanej wzrostem liczby osób z chorobami dziedzicznymi.«

Hans Rohlfing, czerwiec 1934.

NLA Hannover Hann. 138 Lüneburg Acc. 101/88 n. 275.

Jest to papier formatu DIN A5 w orientacji poziomej. Papier ma jasnobrązowy kolor i został napisany na maszynie do pisania. Nominacja jest podpisana „Der Führer” (Führer). Jest tam również napisane, że dokument został wydany w kwaterze głównej Führera.

Kopia zaświadczenia o mianowaniu na Oberregierungs- i Rada Medyczna z dnia 2 listopada 1944 r.

NLA Hannover Nds. 120 Lüneburg Acc. 131/88 nr. 222.

Hans Rohlfing orzekał w ponad 3700 sprawach dotyczących przymusowej sterylizacji. Do 1 października 1944 r. Rohlfing był zaangażowany w każdą sprawę sądową dotyczącą sterylizacji, zarówno jako biegły sądowy, jak i sędzia. Za swoją pracowitość miesiąc później został osobiście awansowany przez Adolfa Hitlera. Jego kariera była kontynuowana po wojnie. Zmarł 26 lutego 1977 r. w wieku 86 lat, nie pozostawiając dzieci.

Jest to niewielki zeszyt formatu DIN A6, zszyty. Na okładce nadrukowano tytuł ustawy, tytuł rozporządzenia wykonawczego, nazwę wydawnictwa i daty publikacji. Użyto wyłącznie starogermańskich znaków pisma. W wybranych miejscach zeszytu znajdują się odręczne podkreślenia, zaznaczenia i notatki, wykonane ołówkiem przez Maxa Bräunera.

Ustawa o zapobieganiu chorobom dziedzicznym u potomstwa, 1933 r.

ArEGL 166.

Ustawa o zapobieganiu chorobom dziedzicznym została uchwalona 14 lipca 1933 r. i weszła w życie 1 stycznia 1934 r. Regulowała ona kwestię przymusowej sterylizacji.

Wydanie to znaleziono w bibliotece obecnej kliniki psychiatrycznej w Lüneburgu. Ręcznie sporządzone notatki świadczą o tym, że korzystał z niego dyrektor medyczny Max Bräuner. Był on zobowiązany do zgłaszania przypadków chorób. Ponadto pełnił funkcję asesora w Sądzie ds. Zdrowia Dziedzicznego w Lüneburgu i podejmował decyzje dotyczące przymusowej sterylizacji oraz przymusowych aborcji. Dokument pokazuje, jak bardzo zaangażował się w tę działalność.

EDZARD STÖLTING (1885 – 1960)

Edzard Stölting spędził dzieciństwo i młodość na dworze w Eimbeckhausen i w Kassel, gdzie jego ojciec był sędzią. Studiował prawo w Lozannie (Francja), Heidelbergu i Getyndze. W 1913 r. pracował w sądzie okręgowym w Alfeld. Pierwszą wojnę światową przeżył niemal bez szwanku. W 1919 r. poślubił Margarethe Schaedtler, córkę hanowerskiego architekta. Ich pierwsze dziecko urodziło się w 1920 roku. Do 1934 r. urodziło się jeszcze pięcioro dzieci.

Jest to czarno-białe zdjęcie portretowe Edzarda Stöltinga w średnim wieku. Ma on przedziałek we włosach i okrągłe niklowe okulary. Jest ubrany w marynarkę, białą koszulę i krawat. Patrzy poważnie w obiektyw aparatu, z opuszczonymi kącikami ust.

Edzard Stölting, 1934.

NLA Hannover Hann. 173 Acc. 57/98 nr. 361/2.

Jest to formularz. Składa się z tabeli, w której w pierwszej kolumnie można wpisać oceny prezesów sądów krajowych i prokuratorów generalnych, w drugiej kolumnie oceny prezesów sądów okręgowych i prokuratorów generalnych, a w trzeciej kolumnie uwagi szczególne. Formularz jest wypełniony w każdej kolumnie. W uwagach szczególnych odnotowano specjalne umiejętności językowe i pobyty za granicą. W pierwszej kolumnie ciemnoniebieskim ołówkiem podkreślono, że od lat jest on narodowym socjalistą, w drugiej kolumnie tym samym ołówkiem podkreślono, że nadaje się on na stanowisko sędziego nadzorczego, ponieważ nie pracuje już na poziomie zadowalającym.

Fragment wyroku z 1934 r.

NLA Hannover Hann. 173 Acc. 57/98 nr. 361/2.

W 1930 r. Edzard Stölting objął stanowisko sędziego sądu rejonowego w Lüneburgu. On i jego żona od dawna byli przekonanymi narodowymi socjalistami. Po wejściu w życie »Ustawy o zapobieganiu dziedzicznie choremu potomstwu« został głównym sędzią Sądu Zdrowia Dziedzicznego w Lüneburgu. Do 1 stycznia 1940 r. orzekł w sprawie ponad 500 przymusowych sterylizacji. Odrzucił jedynie około 60 wniosków.

»Stölting […] pracuje sumiennie, dokładnie i bardzo pilnie. Sprawdził się w sprawach dotyczących dziedzicznego zdrowia. Od wielu lat zajmuje się ideologią narodowego socjalizmu […].«

Jest to cienka kartka papieru z nadrukiem maszynowym. Tekst z tyłu kartki jest widoczny. Tekst jest w języku angielskim. Jest napisany gęstym pismem maszynowym. W kilku miejscach znajdują się odręczne poprawki ortograficzne.

Leumundszeugnis [Auszug] von Curt Mangoldt/Certification vom 5.6.1947.

NLA Hannover Hann. 173 Acc. 57/98, nr. 361/2.

Stölting został powołany do służby wojskowej 8 stycznia 1940 roku. W kwietniu 1945 r. dostał się do niewoli. W maju 1946 r. jego prywatny dom przy Egersdorffstraße 4 został skonfiskowany. Następnie powrócił do Eimbeckhausen. Stölting przeszedł na emeryturę w 1950 roku bez żadnych strat. Pomógł mu w tym list opisujący go jako człowieka »Ojcowskiej dobroci«, który podejmował decyzje dla dobra poszkodowanych. Zmarł w Hamelin w 1960 roku.

Szkoły pomocnicze, szkoły, kościelne i prywatne domy dziecka oraz szpitale dziecięce zgłaszały dzieci i młodzież do umieszczenia w placówce lub bezpośrednio do »Specjalnego oddziału dziecięcego« w Lüneburgu. W związku z tym ponosili oni współodpowiedzialność za przestępstwa, które nastąpiły po ich selekcji i rejestracji ich podopiecznych. Dyrektorzy placówek charakteryzowali sposób traktowania osób niepełnosprawnych w okresie powojennym, zwłaszcza w dziedzinie edukacji specjalnej i leczniczej.

Ocena Helmuta Quasta przez szkołę pomocniczą doprowadziła do jego przymusowej hospitalizacji w placówkach Misji Wewnętrznej w Rotenburgu. Trzy lata później został zamordowany na »Specjalistycznym oddziale dziecięcym« w Lüneburgu.

Jest to formularz oceny. W górnej jednej trzeciej należy podać dane osobowe, np. od kiedy dana osoba uczęszcza do szkoły specjalnej w Rotenburgu i gdzie wcześniej się uczyła. Zapytano również o wynik testu inteligencji. W dolnej części strony znajduje się miejsce na ocenę. Arkusz jest wypełniony odręcznie. Znajduje się na nim pięć wpisów, które zostały dokonane w odstępie kilku miesięcy. Wszystkie wpisy zostały dokonane przez tę samą pielęgniarkę.

Oceny Helmuta Quasta, 1938/1939.

NLA Hannover Hann. 155 Lüneburg Acc. 56/83 nr. 355.

Dolf Wilke, około 1930 roku.

StadtALg BS 44318.

Lekarze i pielęgniarki ze szpitala w Lüneburgu byli zaangażowani w przymusowe sterylizacje i zamordowanie około 50 robotnic przymusowych. Decydowali również o przymusowych aborcjach i bez powodu akceptowali ryzyko i obrażenia ciała podczas zabiegów. Podawali robotnicom przymusowym przedawkowane leki. Główną osobą odpowiedzialną za zbrodnie w szpitalu w Lüneburgu był dyrektor medyczny Adolf Wilke.

GUSTAV MARX (1909 – 1973)

Gustav Marx opiekował się dziećmi i młodzieżą na »Oddziale pediatrycznym« w Lüneburgu w weekendy i poświadczył wiele gwałtownych zgonów. Jego rola jako specjalisty od gruźlicy jest nadal niejasna. Istnieją dowody na liczne przypadki, w których pacjenci śmiertelnie zarazili się gruźlicą w sanatorium i domu opieki w Lüneburgu. W 1944 r. kierował »Wydziałem dla Robotników ze Wschodu«. Często wzywał tam tłumacza i, w przeciwieństwie do swoich kolegów, zlecał zabiegi ratujące życie. Przeszedł na emeryturę w 1953 r. i zmarł 20 lat później.

Jest to czarno-białe zdjęcie małżeństwa Emililie i Gustava Marxów. Emilie ma na sobie czarny futrzany płaszcz i futrzaną czapkę, Gustav Marx ma na sobie kapelusz, długi wełniany płaszcz i skórzane rękawiczki. Idą brukowaną ścieżką biegnącą przed budynkiem administracyjnym zakładu. Scena wygląda tak, jakby ubrani w stroje świąteczne wybierali się na uroczystość, zdjęcie jest migawką. Oboje spontanicznie patrzą w obiektyw aparatu.

Emilie i Gustav Marx przed budynkiem nr 29 szpitala Niedersächsisches Landeskrankenhaus w Lüneburgu, zima 1950 r.

Kopia ArEGL | Własność prywatna Volker Marx.

Marks pochodził z Essen. Jego ojciec pracował dla rodziny przemysłowców Krupp. Marx ukończył studia medyczne w 1914 r. i pracował jako lekarz polowy podczas I wojny światowej. W 1916 r. ożenił się z Emilie Boeckling, córką kupca. Po zakończeniu wojny pracował jako lekarz w prywatnej praktyce oraz jako lekarz gminny w Wengern i Herford w wydziale zdrowia publicznego. 1 stycznia 1936 r. rozpoczął pracę w sanatorium i domu opieki w Lüneburgu. W 1933 r. został członkiem NSDAP i wstąpił do dziesięciu różnych organizacji partyjnych. W czerwcu 1940 r. został zwolniony ze służby wojskowej. Zachowywał się lojalnie wobec swoich kolegów-morderców.

Jest to pożółkły papier. Przedstawia on orła cesarskiego trzymającego w szponach wieniec z liści dębu, w środku którego znajduje się swastyka. Poniżej widnieje napis wielkimi literami: W imieniu narodu niemieckiego nadaję. Następnie napisane maszynowo: prowincjonalnemu radcy medycznemu dr. med. Gustavowi Marxowi w Lüneburgu. Następnie napisane dużymi literami: Krzyż Zasługi Wojennej 2. klasy. Berlin. Następnie napisane maszynowo: 30 stycznia 1943 r. Następnie napisane dużymi literami: Führer. Poniżej znajduje się podpis Adolfa Hitlera napisany atramentem. W prawym dolnym rogu kartki znajduje się drugi podpis: O. Meissner. Jest to podpis sekretarza stanu w Kancelarii Prezydenta. W lewym dolnym rogu papieru znajduje się tłoczenie. Jest to emblemat z orłem Rzeszy, wieńcem dębowym i swastyką.

Zaświadczenie o przyznaniu Gustavowi Marxowi Krzyża Zasługi Wojennej 2 klasy z dnia 30 stycznia 1943 r.

ArEGL 47 | Własność prywatna Volker Marx.

Certyfikat nosi oryginalne podpisy Adolfa Hitlera i Otto Meissnera, sekretarza stanu w Kancelarii Prezydenta. Z okazji 10. rocznicy przejęcia władzy 30 stycznia 1943 r. żołnierze, którzy zasłużyli się podczas I wojny światowej, zostali odznaczeni Wojennym Krzyżem Zasługi 2. klasy. Starszy lekarz Gustav Marx również został uhonorowany tym odznaczeniem.

wstecz